امامزاده صالح (واقع در شهر تهران)
صالح ابن موسی کاظم فرزند هفتمین پیشوای شیعیان جهان امام موسی کاظم است. به استناد كتب: ریاض الانساب، كنز الانساب، حیاة الامام موسی بن جعفر(علیه السلام)، مراقد المعارف، ناسخ التواریخ، انوار المشعشعین، منتخب التواریخ، آثار تاریخی تهران، جغرافیای تاریخی شمیران و بسیاری دیگر از كتب تاریخی و بنا بر قول مشهور امامزاده صالح فرزند بلافصل امام هفتم شیعیان امام موسی كاظم و برادر امام علی ابن موسی رضا به شمار می رود. او بعد از شنیدن خبر ولیعهدی امام رضا ودر اواخر قرن دوم از عراق به سمت ایران كوچ می كند و از سمت كَره رود رو به ولایت شمیران نهاد و چون به موضع تجریش رسید در باغ گلشن زیر درخت چنار بزرگی نزدیك چشمه ساری ایشان را به شهادت رساندند و در قریه تجریش و كنارهمان چنار كهنسال به خاك سپرده شد. درباره امامزاده صالح می گویند که وی تحت تعقیب حسن نامی از پل کَرَخ یا کرج امروزی بود. تعقیب کننده بالاخره وی را در باغ جنت گلشن زیر چنار بزرگ نزدیک چشمه ساری گرفتار کرده جان وی را می ستاند. در زیارتنامه وی نیز بدین موضوع اشاره شدهاست. همچنین کتیبه قدیمی ای که در گذشته بر سردر ورودی رواق نصب بودهاست، این نکته را مورد تاکید قرار میدهد. گفته شدهاست که فرزندان وی نیز بههمراه او به ری آمدهاند و بدینجهت برخی بقعهها در تهران به ایشان منصوب است. اهالی محل به احترام انتساب وی به ائمه برای وی مرقد و بارگاهی می سازند که در طول زمان منشاء خیر و برکت برای اهالی این منطقه گردید. امامزاده صالح میان زیارتگاه های تهران، جزء چند امامزاده ای است که همواره بیشترین زائر را به درگاه خود می خواند. همه ساله یک طایفه از خجند (از شهرهای کشور تاجیکستان فعلی) برای زیارت به امامزاده صالح می آیند و معتقدند از نسل صالح ابن موسی کاظم هستند.علمای رجال قدیم نام او را در کتب هود ذکر نموده اند. سید مرتضی علم الهدی رازی می نویسد:
امام موسی بن جعفر دارای فرزندان زیادی بوده است. یکی از آنان صالح ابن موسی کاظم است که در اواخر قرن دوم از عراق به سمت ایران کوچ می کند. گویا شخصی به نام حسن بهبهانی در پل کرخ، که امروز به کرج مشهور است در تعقیب امامزاده بوده و چون خدای تعالی درجه شهادت برای ایشان نوشته بود، در باغ جنت گلشن، زیر درخت چنار بزرگی نزدیک چشمه ساری ایشان را به شهادت می رسانند.
امامزاده صالح در شهر تهران میدان تجریش واقع شده است. بنای اولیه و اصلی بقعه و بارگاه سده پنجم هجری ساخته شده است، كه در جریان حملات مغول به ری، حدود سال 617 هجری ویران و مجددا در سال 700 هجری غازان خان آن را احیاء و بازسازی می كند.
وضع طاقنماها و معماری ساختمان و پوشش آن از معماری بناهای سده هفتم و هشتم است. بنا به شواهد در امامزاده صالح کتیبهای به سال ۷۰۰ ق وجود داشته که ظاهرا در تعمیرات و تغییر مدخل بنا از میان رفته است که بنا بر آن همزمان با پادشاهی غازان خان بوده است. بعد از زمان ایلخانیان و در دوره صفویه و قاجاریه نیز بخش هایی به اصل بقعه افزوده شد. براساس كتیبه ای كه برسردرایوان ورودی ورواق شمالی حرم مطهربه خط نستعلیق گچ بری شده است، نقاشی های ظریف و مقرنس كاری های استادانه داخل حرم درسال 1210 و در زمان هلاكومیرزا فرزند فتحعلی شاه قاجارصورت گرفته است. گنبد كاشی و نقاشی های زیبای داخل حرم نیزمربوط به دوران قاجاریه است. توسعه و تعمیرات بسیاری از قسمت های این مجموعه پس از پیروزی انقلاب اسلامی انجام گرفته است.درب شمالی و درب شرقی امامزاده به بازار تجریش باز می شود و درب غربی رو به پایانه یا ترمینال اتوبوس های داخل شهری. دو درب شمالی همیشه به روی زائران باز است؛ یکی مخصوص آمد و رفت زائران مرد و دیگری ویژه زائران زن. فضای داخلی امامزاده شامل 4 رواق است؛ دو رواق مخصوص مردان و دو رواق دیگر زنانه است که با کشیدن حفاظ از هم جدا شده اند. داخل امامزاده آینه کاریست که حدود 12 سال پیش انجام شده است. درهایی که رواق ها را به حرم وصل می کند، منبت کاری شده است و به طور کلی هر چه در صحن و بیرون آن می بینیم، کاملاً جدید است.
گنبد کاشیکاری شده این بنا چندین بار مرمت و بازسازی شد و سرانجام در سال 1368 به طور کلی تخریب و با کاشی جدید بازسازی شد. ضریح اولیه آن از چوب ساخته شده بود ولی بعدها از نقره و کتیبه های اطراف آن با آب طلا منقوش و مزین شده است.حرم این بنا دارای ابعاد 6/5×6 متر است .امامزاده صالح کتیبه ای به تاریخ 700 هـ.ق داشت که در تعمیرات مدخل ساختمان از میان رفت.
بنای بقعه اصلی شامل ساختمان چهارگوش بزرگ و مستحکمی با دیوارهای قطور است که فضای درونی آن تقریباً ۶/۵ مترمربع مساحت دارد. وضع طاق نماها و معماری ساختمان و پوشش آن از معماری بناهای قرن هفتم و هشتم هجری است.
ایوان ورودی و رواق در سمت شمال حرم واقع است و بالای حرم در رواق، لوح مستطیل خشتی کاشی کاری شده است که تاریخ ۱۲۱۰ هجری قمری را بر خود دارد و نام فتحعلی شاه بر آن حک شدهاست. هلاکو میرزا فرزند فتحعلی شاه قاجار در سال ۱۲۱۰ ق، بانی بازسازی و آذینکاری آن بودهاست. وی گنبد را با کاشی پوشاند و در ورودی را از غرب به شمال که حیاط موقوفه پدرش بود بازگرداند. کتیبهای بدین مضمون در بالای ورودی حرم نصب شد که اکنون موجود نیست. در داخل حریم وسیع امامزاده صالح صندوقی چوبین وجود دارد که احتمالا به دوران اواخر صفوی یا افشار تعلق دارد و ضریح ممتاز نقرهای آن که اضلاع شرقی و شمال شرقی و غربی آن دارای محفظه مشبک مزین به نقره و ضلع جنوبی آن مشبک چوبی است از وقفیات مرحوم آقای میرزا سعیدخان وزیر امور خارجه اواخر قاجار است. در توسعه اول در حدود ۱۲۰۰ ق مسجد، حسینیه و حمام در صحن شمالی و در زمینهایی که توسط شجاع السلطنه، پسر ششم فتحعلیشاه وقف امامزاده شد ساخته شدهاست.
گنبد کاشی کاری شده بقعه در سال ۱۳۳۸، در آخرین سال عمر مرحوم حسن فداکار با هزینه شخصی تعمیر و کاشی کاری مجدد شد. محوطه امامزاده صالح پیش از تغییر فضای خیابانی تجریش محوطه ای کاملا محصور شده همچون، دیگر زیارتگاه های ایران بود که چنار قطوری در میان حیاط آن جلوه خاصی داشت. راه ورودی زیارتگاه از بازار امکان پذیر بود. پس از تغییر شکل میدان تجریش و ایجاد فضاهای جدید ، زیارتگاه از حصار دیوارها درآمد و درخت چنار آن نیز قطع شد. دیالافوا در سفرنامه اش در ایران به سال 1881م درباره این درخت چنار امامزاده صالح می نویسد: در مسجد بقعه امامزاده صالح تجریش چنار عجیب و غریبی است که کمتر نظیر آن در دنیا پیدا می شود. قطر فوق العاده آن را نمی توان دقیقاً با رقم معین کرد. تقریبا محیط آن به پانزده متـر می رسد. هریک از شاخه های آن مانند تنه درخت کهنسالی در بالای بنای مسجد و سایر اطراف سر به آسمان کشیده است. این درخت عده کثیری را در سایه خود پناه می دهد. مومنین در زیر آن نماز می خوانند. مکتب دار اطفال را در آنجا جمع کرده درس می دهد. قهوه چی سماور و استکان و لوازم خود را در درون آن قرار داده است. سقا هم کوزه های پر آب خود را در گوشه ای از تنه گذارده است.
سالها پس از دیدار دیولافوا از تهران، منطقه تجریش و سر پل آن به محل تفرجگاه تهرانیان فراری از گرما تبدیل شد. این محل که سالها محل سکنای اشراف قاجاری و ییلاق سفارتخانه های خارجی در تهران بود از دوره رضا شاه رو به گسترش رفت. جاده قدیم )خیابان شریعتی فعلی) آباد شد و سنگفرش گردید و راههای دسترسی آسان شد.
مرحوم مصطفوی می نویسد: «این بنای چهارگوش بزرگ و محکم تصور می رود مربوط به قرن هفتم هجری یا هشتم باشد. و در کنار آن درخت چنار کهنسال در آبادی بزرگ تجریش واقع می باشد. طبق کتیبه موجود در بنا مدفن صالح برادر امام هشتم می باشد . در سال 1323 خورشیدی مرحوم حسن فداکار بانی تغییرات و نصب کاشی مجدد در گنبد آن شد. از سال ۱۳۵۴ تاکنون توسعه مرمت بنا در مراحل مختلفی توسط خیرین از جمله نقی فکری و اداره اوقاف انجام گرفته است. طرح توسعه حرم با توجه به افزایش زائران از سال ۱۳۷۴ شروع شده و با خرید خانهها و واحدهای تجاری اطراف جهت توسعه ادامه دارد. طبق طرح جامعی که برای این امامزاده درنظر گرفته شده، قرار است در سه مرحله، ۱۶ هزار متر مربع به فضای زیارتگاه اضافه شود. بنای امامزاده از سال ۱۳۵۱ در لیست آثار ملی ایران قرار گرفته و به شماره ۹۰۹ در تاریخ 1351/1/28 ثبت گردیده است. تعداد زوار این امامزاده در حدود ۳۰ هزار نفر در روز برآورد شده است.آیت الله محمود طالقانی هفتهای یکبار در مسجد وعظ داشته است.
در طبقه زیرین حرم سرداب است که سنگ قبر اصلی در آنجاست و به کسی اجازه ورود به آنجا داده نمی شود.
چنار کهن سال امامزاده
یکی از معروف ترین چنارهای کهنسال ایران که قدمت دست کم هشتصدساله داشته است در محوطه این امامزاده واقع شده بود که در آثار جهان گردان خارجی نیز بدان اشاره شده است . ژان دیولافوا درباره آن مینویسد:
محیط آن تقریبآ به ۱۵ متر میرسد، هریک از شاخه های آن مانند تنه درخت کهنسالی بر فراز بنای مسجد و اطراف آن سر به آسمان کشیده است. این درخت عده کثیری را در سایه خود پناه میدهد. مومنین در زیر آن نماز میخوانند. مکتبدار کودکان را در آنجا جمع کرده و درس میدهد. قهوهچی سماور و استکان و لوازم خود را درون حفره پایه درخت جای داده است.
تنه این درخت به میزانی بودهاست که پاره دوزی در آن دکه داشته است. در سال ۱۳۶۳ ش بر اثر نشست و ریزش مجرای قنات که سابقا از این محل عبور مینموده بقای درخت چنار به مخاطره افتاد . با وجود تلاش های صورت گرفته خشک شده و بقایای آن در سالهای دهه هفتاد با مجوز میراث فرهنگی قطع شد.
بنا به کتاب جغرافیای تاریخی شمیران تا سال ۱۳۷۱ پنجاه تن از مشاهیر در این صحن مدفون هستند. قبرهای مدفونین در حیاط و صحن اصلی در دوره بازسازی امامزاده از بین رفته اند و اکنون امامزاده تنها یک قبرستان در زیرزمین آستان با نام رواق معصومیه دارد همچنین قبرهای پنج شهید گمنام و مجید شهریاری ازافراد معروف به دانشمندان هسته ای ترور شده ایران نیز در صحن موجود است.
